Dawni Mieszkańcy

Zarówno młodsi jak i starsi mieszkańcy pamiętają Temszów jako wieś zamieszkałą wyłącznie przez ludność narodowości polskiej. Wydaje mi się jednak stosownym wspomnieć o tym, że nie zawsze tak było.

Słownik Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wydany w Warszawie, w 1892 roku, w haśle Temeszów podaje: "... Par rz.-kat w Dydni (na zachód) a gr-kat w Końskiem. Wieś ma 72 dm i 510 mk.; 470 rz-kat 27 gr.-kat i 13 izrael..." Trudno jednoznacznie powiedzieć czy tych 27 mieszkańców to ludność narodowości rusińskiej, ale jest tu wyraźnie mowa o wyznawcach grekokatolicyzmu, a wyznanie to przywiązane było właśnie do tej narodowości. Liczba 27 na 510 mieszkanców nie jest wielka, ale warto o tym pamiętać. Trudno ustalić dokładnie kiedy z Temeszowa wyprowadzili się bądź zmarli ostatni mieszkańcy wyznania greckokatolickiego. W przechowywanych w Archiwum Państwowym w Sanoku Aktach Stanu Cywilnego parafii greckokatolickiej w Końskiem, Sygnatura 1, str 78, poz 20 widnieje ostatni zapis, dotyczący pochodzącego z Temeszowa Grzegorza Milczanowskiego, któremu z małżeństwa z Katarzyną z d. Maślak, 19 lipca 1897, w domu nr 103 urodziła się córeczka Victoria. Pozycja 14 w tej samej sygnaturze podaje, iż 5 lipca 1891 małżenstwo to ochrzciło córkę Petronelę. Inne zapisy w Aktach parafii greckokatolickiej dotyczące mieszkańców Temeszowa to zapis na str 185 o śmierci Michaela Bluja - 2 stycznia 1895r., 14 listopada 1894 zmarł Michael Skrabalak, 12 maja 1893 Adalbertus Bluj, 17 sierpnia 1893 Michael Paraniak. 1 kwietnia 1892 roku Akta odnotowują jeszcze chrzest Franciszka, syna Paulusa Skrabalaka z Temeszowa i Sofii Serwańskiej z Obarzyma. Do zapisów późniejszych od wymienionego tu z 19 lipca 1897 nie udało mi się dotrzeć. Zresztą, w całej księdze zapisów dotyczących mieszkańców Temeszowa jest bardzo niewiele, bo też i niewielu było grekokatolików w Temeszowie.

Cytowany tu Słownik wymienia także 13 mieszkańców wyznania izraelskiego, czyli Żydów. O żydach w Temeszowie pod koniec XIX wieku nie można powiedzieć nic. Natomiast Zarys Monograficzny Temeszowa podaje, że w dwudziestoleciu międzwojennym w skład ludności wchodziły 2 rodziny żydowskie. Nazwiska tych rodzin to wg. brzmienia fonetycznego: Szprąg i Dambolszpiner. Rodzina Dambolszpiner prowadziła sklep artykułów mieszanych oraz zajmowała się handlem bydłem i drobiem, natomiast rodzina Szprąg prowadziła karczmę i gospodarstwo rolne. Przed 1939 sprzedali swoje gospodarstwo i wyjechali ze wsi, natomiast rodzina Dambolszpiner została stracona 10 sierpnia 1942 w lesie pod Brzozowem.

Pozwolę sobie tu przytoczyć wspomnienia mojego ojca, mieszkającego w bezpośrednim sąsiedztwie jednej z żydowskich rodzin (podejrzewam, że chodziło o Dambolszpinerów, ponieważ było to małżeństwo z małymi dziećmi). Zajmowali oni posesję, na której stoi teraz dom z numerem 67. Miejsce to do niedawna nazywane było Moszkówką. Dzieci musiały być mniej więcej w wieku mojego ojca. Ojciec wspominał dziewczynkę o imieniu Enia. Jako małe dziecko chodził się bawić ze swoimi żydowskimi kolegami. Pod koniec lat osiemdziesiatych, gdy na naszym rynku pojawiały się nowe produkty spożywcze, min. Dr. Oetker, ojciec przypomniał sobie i opowiadał jak to matka Eni już wtedy gotowała budyń Dr. Oetkera i jaki wspaniały smak miał ten budyń, którym go u sąsiadów częstowano. Wniosek z tego niezbyt ważnego wspomnienia wynika, iż mieszkańcy Temeszowa chyba dobrze żyli z rodzinami żydowskimi, przynajmniej stosunki sąsiedzkie były życzliwe i poprawne. Niestety - tu koniec wspomnień o temeszowskich Żydach, może ktoś ze starszych mieszkańców miałby coś do dodania.

Wrócę teraz do dawnych mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego.

Jak wynika z Akt Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Dydni, urodzenia, małżeństwa i zgony pod koniec XIX wieku przedstawiały się następująco:

1891 rok:
-urodzenia-24,
-małżeństwa-2,
-zgony-25,

1892 rok:
-urodzenia-28,
-małżenstwa-4,
-zgony-19,

1893 rok:
-urodzenia-19,
-małżenstwa-4,
-zgony-10,

1894 rok:
-urodzenia-21,
-małżenstwa-2,
-zgony-14,

1895 rok:
-urodzenia-21,
-małżenstwa-3,
-zgony-22,

1896 rok:
-urodzenia-28,
-małżeństwa-4,
-zgony-12,

1897 rok:
-Urodzenia-27,
-małżeństwa-4,
-zgony-23.

Śledząc liczby zgonów i urodzin przeraża zwłaszcza liczba zgonów. Wpływała na to ogromna smiertelność wsród noworodków i małych dzieci. Doskonale ilustruje to dokument, który można obejrzeć w naszej galerii. Są w Temeszowie oddalone od wsi groby. Młodzi Temeszowianie pewnie nie bardzo o nich wiedzą. Jak wspominali starsi mieszkańcy, są to groby zmarłych na cholerę pod koniec XIX wieku. Analizując Akta Parafii nasuwa się następujący wniosek. Ten straszny dla mieszkańców rok to był rok 1891. Zmarło wtedy w Temeszowie 25 osób. To duża liczba, znacznie większa niż w następnych latach. Ale uderza inna sprawa. Wymarły wtedy całe rodziny. I tak: spod numeru 25 zmarło 4 osoby; nr 44-2 osoby; nr 6-3 osoby. Być może takich rodzin było więcej, ale nie przy każdym nazwisku podany jest w księgach numer domu. Jako przyczyna śmierci podana jest desinteria, co bardziej wskazywałoby na czerwonkę.

Wracając do czasów bliższych warto przypomnieć nazwiska, które zniknęły z Temeszowa. Są to: Kozłowski, Warcholak, Klimowicz, Kocyła, Mazur, Piegdoń, Niemiec, Pelczarski, Kłodowski, Fundakowski. Są to nazwiska mieszkańców urodzonych, wychowanych i mieszkających w Temeszowie.

I jeszcze przypomnę numerację domów w czasach powojennych, lata 1951-1953. Przedstawiała się całkiem inaczej niż dziś i tak numerem 1 oznaczony był ostatni dom po lewej stronie, jadąc na Witryłów, czyli dom Kawałków. 2 to było gospodarstwo Zofii Milczanowskiej, 9 Jana Gratkowskiego. Domy Wincentówki to były numery: 28-Klimowicz, 29-Mazur, 30-Paraniak, 31-Niemiec, Pelczarski. Numer 32 to był dom Czoporów, 33 Kułaków. Dalej numeracja sprowadzała do prawej części wsi i tak 48 to był dom Stanisława Czopora, 51 Bogaczewiczów, 52 Milczanowskich. Szkoła nosiła jeden z ostatnich numerów, czyli był to lokal 74.

Warto przypomnieć jeszcze nauczycieli, których jeszcze pamiętaja doskonale starsi mieszkańcy. Byli to:
-Rączkowska Bronisława, urodzona 16.03.1904 roku we Lwowie. Do Temeszowa przybyła 1 września 1947r.

-Śliwa Zofia, ur 6 lutego 1932 w Harcie, w Temeszowie od 28 sierpnia 1950r.
-Siedleczka Henryka, ur 3 stycznia 1919 w Temeszowie od 28 sierpnia 1950 r.
-Długoszówna Józefa, ur. 19 stycznia 1919 w Jabłonicy Polskiej, w Temeszowie od 1 września 1953r.
-Kopczyk Józef, ur 1 marca 1936 w Niewistce, w Temeszowie od 19 września 1953r.
Myślę, iż należy wspomnieć tych ludzi, którzy w powojennych czasach szkolili młode pokolenie Temeszowian.

Źródła:

-Archiwum Państwowe w Rzeszowie Oddział w Sanoku, Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Dydni, Sygnatura 1,2,3,4,5,6.
-Akta Stanu Cywilnego parafii greckokatolickiej w Końskiem. Sygnatura 1.
-Akta Gminy Dydnia Sygnatura 48,49.
-Słonik Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1892
-Temeszów Zarys Monograficzny, Helena Komorowska i Stanisław Czopor, Warszawa 1965
-Informacje własne.